Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach

Synagoga w Chęcinach została zbudowana po 1638 roku, w którym wydano przywilej zezwalający na jej wzniesienie. Jest to obiekt murowany, otynkowany, założony na planie prostokąta. Posiada wysoką, prostokątną salę modlitw, częściowo zagłębioną w ziemi, poprzedzoną sienią. Przy sieni, od strony bocznej, znajduje się niewielka izba, nad którą umieszczono oratorium dla kobiet. Od strony północnej dobudowane są przybudówki z drugiej połowy XIX wieku, nowsze od zasadniczego korpusu synagogi. Całość przykryta jest wspólnym dachem czterospadowym, przy czym starsza część obiektu wyróżnia się dachem dwukondygnacyjnym, łamanym. Narożniki budynku wzmocnione są szkarpami. Swobodnie rozmieszczone otwory okienne posiadają skromne, późnorenesansowe kamienne obramienia.
Wnętrza korpusu synagogi nakrywają sklepienia kolebkowo-krzyżowe oraz kolebkowe z lunetami. W sali głównej sklepienia wspierają się na wspornikach w formie głowic, noszących ślady dekoracji stiukowej; w izdebce zastosowano stiukowe żebra ze zwornikiem. Wnętrze sali modlitw było niegdyś pokryte polichromiami. Aron ha-kodesz, potocznie nazywany ołtarzem na rodały, wykonany jest z czarnego marmuru, z intarsjami z marmuru chęcińskiego oraz polichromią. Wieńczy go późnorenesansowy kartusz z koroną, obecnie częściowo zniszczony. Portal prowadzący z sieni do sali głównej jest wczesnobarokowy, datowany na drugą ćwierć XVII wieku, z uszakowym obramieniem wzbogaconym wolutami.
Synagoga została gruntownie wyremontowana i rozbudowana po pożarze w 1905 roku. W trakcie prac wykonano nową, całościową polichromię w sali modlitw. Na ścianach i sklepieniu pojawiły się dekoracje o charakterze architektonicznym, draperie, motywy ornamentalne i zwierzęce oraz inskrypcje hebrajskie. Obiekt doznał również poważnych uszkodzeń w latach 1939–1944. W 1942 roku hitlerowcy zgromadzili wokół synagogi ponad cztery tysiące osób, które następnie wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Wydarzenie to zakończyło historię obecności Żydów w Chęcinach.
W 1967 roku, podczas prac konserwatorskich, prawdopodobnie zachowano w miarę stabilne partie istniejących tynków oraz relikty polichromii, uzupełniając ubytki i przysłaniając całość nowym tynkiem wapienno-cementowo-piaskowym. W latach 1991–1992 przeprowadzono kolejne prace remontowe, w ramach których uzupełniono tynki, pomalowano wnętrza, wyrównano posadzkę w sali głównej, odnowiono drzwi wejściowe oraz zamontowano kraty w oknach od strony zachodniej i południowej.
Przed przystąpieniem do realizacji obecnego zadania obiekt znajdował się w bardzo złym stanie technicznym. Wieloletnie zaniedbania, nieszczelne i zdegradowane pokrycie dachowe oraz brak skutecznych izolacji przeciwwilgociowych doprowadziły do zawilgocenia murów i silnego zagrzybienia wnętrz. Konstrukcja dachu była miejscami uszkodzona, a elementy kamieniarki, stolarki i tynków ulegały postępującej degradacji. Obiekt nosił cechy ruiny i był zagrożony dalszym niszczeniem.

Opis przeprowadzonych prac przy zabytku:

Program prac konserwatorskich obejmował szeroki zakres robót budowlanych i konserwatorskich, wykonanych w ramach realizacji zadania pn. „Zachowanie dziedzictwa kulturowego Gminy Chęciny poprzez przebudowę, odrestaurowanie i wyposażenie zabytkowego budynku Synagogi oraz utworzenie Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach”, dofinansowanego ze środków Unii Europejskiej oraz ze środków Ministra Kultury.
Przed przystąpieniem do realizacji inwestycji obiekt znajdował się w bardzo złym stanie technicznym. Nieszczelne i zdegradowane pokrycie dachowe oraz brak skutecznych izolacji przeciwwilgociowych doprowadziły do znacznego zawilgocenia murów oraz bardzo silnego zagrzybienia wnętrz. Konstrukcja dachu była miejscami uszkodzona, a elementy kamieniarki, stolarki i tynków ulegały postępującej degradacji. Zbyt wysoka wilgotność wnętrz, niskie temperatury powodowały nie tylko zagrzybienia ścian, odpadanie tynków, gnicie drewna i korozję stali, ale także niszczyły elementy konstrukcyjne. Obiekt był zagrożony dalszym niszczeniem, dlatego przeprowadzenie prac w obrębie budynku synagogi było konieczne, celem powstrzymania degradacji zarówno wspomnianego obiektu, jak również jego cennego zabytkowego otoczenia.
Gmina dzięki kilkuletnim staraniom w zakresie uregulowania stanu prawnego w roku 2022 zyskała prawa do synagogi. Obiekt wraz z działką stał się własnością gminy. Dzięki temu gmina mogła podjąć starania o pozyskanie środków zewnętrznych i rozpocząć prace budowlano – konserwatorskie. W styczniu 2022 roku Gmina Chęciny uzyskała decyzję Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków zezwalającą na realizację prac budowlano-konserwatorskich przy obiekcie oraz w jego otoczeniu. Prace rozpoczęto w styczniu 2023 roku i zakończono w grudniu 2023 roku.

Zakres prac konserwatorskich
1. Kamieniarka architektoniczna – obramienia okienne, portale i kapitele
Zgodnie z zatwierdzonym programem prac konserwatorskich wykonano rozpoznanie stanu zachowania elementów kamiennych oraz sporządzono dokumentację fotograficzną stanu przed rozpoczęciem robót. Powierzchnie kamienne poddano wstępnemu oczyszczeniu przy użyciu przegrzanej pary wodnej pod ciśnieniem, szczotek ryżowych oraz wody z dodatkiem środka powierzchniowo czynnego. Mechanicznie usunięto powierzchniowe zabrudzenia, zachlapania wapienne i cementowe, a także zdegradowane spoiny mineralne, wykuwane i oczyszczane na głębokość co najmniej 2 cm.
Usunięto wtórne cementowe uzupełnienia, warstwy malarskie oraz fragmenty zdegradowanych elementów żelaznych. Przeprowadzono miejscową konsolidację kamienia, dezynfekcję i dezynsekcję profilaktyczną. Powierzchnie kamienne doczyszczono metodą strumieniowo-ścierną z użyciem mikropiaskarki i dobranego ścierniwa typu garnet, bez naruszenia oryginalnej faktury materiału.
Dolne partie węgarów portalu do babińca wzmocniono miejscowo poprzez nasycanie kamienia impregnatami krzemoorganicznymi, aplikowanymi metodą przepływową. Po zabezpieczeniu folią elementy poddano dwutygodniowej kwarantannie. Kamień profilaktycznie zdezynfekowano 3% alkoholowym roztworem nanoszonym metodą natrysku.
Pęknięcia kamiennych nadproży, gzymsów i parapetów zlokalizowanych w oknach elewacji wschodniej i zachodniej zostały podstemplowane, wypoziomowane oraz wzmocnione nierdzewnymi, gwintowanymi kotwami chemicznymi. Pęknięcia sklejano specjalistycznym klejem do kamienia, a większe ubytki uzupełniano warstwowo zaprawą mineralną. Wykonano flekowanie oraz zbrojenia większych uzupełnień.
Spoiny pomiędzy obramieniami, portalami i stolarką uzupełniono mineralną masą do spoin, natomiast styki ze stolarką uszczelniono elastyczną masą poliuretanową. Wierzchnie partie gzymsów zagruntowano, ukształtowano spadki odprowadzające wodę oraz zabezpieczono cienkowarstwową mineralną zaprawą hydroizolacyjną nakładaną w dwóch warstwach.
Uzupełnienia, spoiny oraz niemożliwe do usunięcia przebarwienia poddano lokalnemu scaleniu kolorystycznemu przy użyciu farb silikonowych z dodatkiem preparatu hydrofobowego i suchych pigmentów. Końcowym etapem była hydrofobizacja powierzchni kamiennych, wykonana poprzez dwukrotne naniesienie odpowiedniego preparatu pędzlem.
2. Elementy metalowe
Kraty okienne oraz inne elementy metalowe oczyszczono mechanicznie przy użyciu stalowych szczotek, usuwając luźne warstwy farb oraz ogniska korozji. W miejscach trudno dostępnych przeprowadzono pasywację rdzy. Brakującą kratę okienną zrekonstruowano z kwadratowych stalowych prętów ciągnionych, a następnie zamontowano ją w istniejących gniazdach, które wypełniono zaprawą mineralną. Po nałożeniu warstwy podkładowej elementy metalowe zabezpieczono dwiema warstwami farby grafitowej.

Prace budowlano-konstrukcyjne i wykończeniowe
W obrębie dachu wykonano demontaż zdegradowanego pokrycia oraz więźby dachowej, zamurowano wnęki strychowe, wykonano wieńce wzmacniające ścianki kolankowe, a także zamontowano nowe rynny i rury spustowe. Zakres tych prac miał charakter ratunkowy i był niezbędny dla zabezpieczenia zabytkowej substancji obiektu.
Oczyszczono i wzmocniono istniejące sklepienia, wykonano lokalne wzmocnienia fundamentów, naprawiono zarysowania i pęknięcia murów oraz wykonano izolację przeciwwilgociową. Na parterze obniżono poziom posadzek. Wymieniono tynki na elewacjach i we wnętrzach budynku oraz wykonano nowe powłoki malarskie.
Wewnętrzne tynki wykonywano pod nadzorem konserwatora dzieł sztuki, z zachowaniem wytypowanych historycznych partii tynków oraz elementów wystroju wnętrz. Stolarka okienna została wymieniona na nową, wykonaną na wzór istniejącej, wraz z obróbkami blacharskimi. Przeprowadzono renowację zachowanych drzwi historycznych oraz wykonano montaż nowych drzwi.
W zakresie instalacji wykonano kotłownię centralnego ogrzewania (z zastosowaniem ogrzewania podłogowego), instalacje: wody zimnej i ciepłej, przeciwpożarową, kanalizacji sanitarnej i deszczowej oraz wentylacji mechanicznej.
Przybudówki i dobudówki
W obrębie dobudówki północnej, adaptowanej m.in. na zaplecze techniczne i sanitarne, wykonano prace rozbiórkowe, wymieniono stropy, wzmocniono nadproża otworów, wykonano wzmocnienia gruntu pod istniejącymi fundamentami, a także nową ławę fundamentową pod schody. Obniżono posadzki oraz wybudowano nową klatkę schodową w konstrukcji żelbetowej. Elewację dobudówki ocieplono wełną mineralną.
W obrębie przybudówki południowej ze schodami prowadzącymi do babińca wykonano prace demontażowe, nowe ławy fundamentowe, ściany oraz strop nad pomieszczeniami pomocniczymi. Przeprowadzono konserwację kamiennych stopni, a także konserwację kamieniarki i elementów sztukaterii.
Zagospodarowanie terenu
Oprócz prac budowlano-konserwatorskich wykonano kompleksowe zagospodarowanie otoczenia synagogi. Przeprowadzono demontaż i rozbiórkę m.in. stopni schodów południowych, istniejących nawierzchni i obrzeży. Wykonano remont frontowego odcinka ogrodzenia, rozebrano zdegradowane fragmenty oraz wybudowano nowe ogrodzenie na pozostałych odcinkach.
Wykonano prace ziemne związane z budową infrastruktury podziemnej oraz pielęgnacją zieleni. Zamontowano elementy małej architektury, w tym stojaki na rowery, ławki, kosze na odpady oraz gablotę informacyjną. Uporządkowano nawierzchnie, w tym przełożono i uzupełniono istniejącą nawierzchnię kamienną z wykorzystaniem lokalnego materiału.

Realizacja zadania pozwoliła na uratowanie cennego obiektu dziedzictwa kulturowego, przywrócenie jego historycznych i architektonicznych walorów oraz nadanie mu nowej, społecznie użytecznej funkcji. Dawna synagoga, będąca wcześniej obiektem zdegradowanym i zagrożonym dalszym niszczeniem, została kompleksowo odrestaurowana i obecnie pełni funkcję Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej, udostępnionego dla zwiedzających. Inwestycja w istotny sposób przyczyniła się do ochrony dziedzictwa kulturowego Gminy Chęciny oraz poprawy estetyki i funkcjonalności przestrzeni publicznej.

Wnioskodawca Gmina Chęciny
Plac 2 Czerwca 4, 26-060 Chęciny
Tytuł projektu Zachowanie dziedzictwa kulturowego Gminy Chęciny poprzez przebudowę, odrestaurowanie i wyposażenie zabytkowego budynku Synagogi oraz utworzenie Centrum Pamięci Kultury Żydowskiej w Chęcinach
Nazwa i nr Priorytetu inwestycyjnego RPOWŚ 2014-2020 6c. Zachowanie, ochrona, promowanie i rozwój dziedzictwa naturalnego i kulturowego

Nazwa i nr osi priorytetowej 4. Dziedzictwo naturalne i kulturowe
Nr i nazwa działania 4.4 Zachowanie dziedzictwa kulturowego i naturalnego
Cel szczegółowy działania Zwiększona dostępność zasobów kulturowych regionu
Całkowity koszt projektu, w tym: 9 354 185,00 zł.
środki z UE z EFRR 5 070 258,00 zł.
środki z budżetu państwa 532 588,00 zł.
środki Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego - Promesa 2019 207 682,00
środki Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego - Promesa 2023 (na koszty niekwalifikowalne) 1 257 464,00
Okres realizacji prac budowlanych 2023