Rewitalizacja zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl

Zespół zabytkowy Twierdzy Przemyśl jest warowną pozostałością po dawnej Monarchii Austro-Węgierskiej będącą jedną z najważniejszych twierdz Europy z przełomu XIX i XX wieku, której obrona w latach 1914/1915 wpisała się na trwałe w dzieje I wojny światowej. Twierdza Przemyśl ukształtowana była w latach drugiej połowy XIX wieku, zgodnie z ówczesnymi zasadami strategii i taktyki, oraz możliwościami ekonomicznymi monarchii austro-węgierskiej. Brała udział w działaniach wojennych; mimo zniszczeń i rozbiórek stanowi spójny zespół przestrzenny twierdzy pierścieniowej, stanowiący złożoną, ponadmiejską strukturę, rozłożoną na terenie 6 gmin zaś uwzględniając przedpola oraz ślady robót oblężniczych – na terenie 9 gmin Powiatu Przemyskiego. Pierwsza faza rozbudowy twierdzy przypadła na lata Wojny Krymskiej (1854-55), druga odpowiada kryzysowi bałkańskiemu 1876-78 oraz rozwojowi artylerii gwintowanej. Trzecia - budowa fortyfikacji w formie stałej (m.in. z użyciem betonu) to lata 1879-87; przyspieszenie robót wywołał konflikt bułgarski. Przyczynami tej fazy były także przemiany w technikach budowlanych oraz w rozwoju broni strzeleckiej. Kolejne wynalazki w dziedzinie artylerii, zwiększające siłę rażenia pocisków oraz rozwój metalurgii, spowodowały największą fazę rozbudowy twierdzy w latach 1888-1900. Powstały wtedy najnowocześniejsze forty pancerne, będące wyrazem postępu w wielu dziedzinach techniki. Początek wieku XX to ostatnie modernizacje, odwołujące się do doświadczeń m.in. Wojny Rosyjsko-Japońskiej 1904-1905 r. Pierwsze oblężenie wojsk rosyjskich (17 września-10 października 1914 r.) okazało się zwycięskie dla obrońców. Twierdza została odblokowania. Drugie oblężenie, najdłuższa obrona oblężonej i odciętej twierdzy w dziejach nowoczesnych wojen trwało od 5 listopada 1914 r. do 22 marca 1915 r. Po wyczerpaniu wszelkich dalszych możliwości obrony twierdza skapitulowała, ostatnim aktem obrony było zniszczenie wszystkich ważniejszych urządzeń obronnych oraz zapasów. Był to początek destrukcji twierdzy. Została ona odbita przez sprzymierzone wojska niemieckie i austro-węgierskie w wyniku 3 oblężenia 18 maja-3 czerwca 1915 r., wiele uprzednio zniszczonych fortów, prowizorycznie naprawionych przez Rosjan podległo wtedy najcięższemu bombardowaniu artyleryjskiemu. Był to drugi akt niszczenia twierdzy. Przez 2 lata Przemyśl odgrywał jeszcze role militarne, choć trzeci akt jej niszczenia - rozbiórkę - rozpoczęli jeszcze sami Austriacy. Budowle forteczne rozbierali Polacy w okresie międzywojennym, czynili to po lata 80. XX wieku. Mimo wieloletnich rozbiórek - zachował się układ przestrzenny twierdzy, jej system drogowy, kilkaset hektarów zieleni maskującej, zaś zrujnowane forty do dziś przejmują swym monumentalizmem, ekspresją zniszczenia, okazując, dzięki zniszczeniom, kunsztowną strukturę rozwiązań technicznych. Największymi wartościami Twierdzy nad Sanem jest jednak jej autentyczny krajobraz, kształtowany w wielkiej skali dla celów obronnych, który stał się równocześnie olbrzymim polem bitwy. W centrum miasta i w okolicznych gminach świadczą o dramatycznej historii monumentalne, odrestaurowane w ciągu ostatnich 20 lat cmentarze wojenne. Twierdza stanowi fenomen mało przekształconego krajobrazu warownego wpisanego w niezwykle cenne krajobrazy przełomu Sanu, Pogórza Przemyskiego i Dynowskiego. Budowle forteczne, oprócz kilku, stanowią malownicze, trwałe ruiny.

W latach 2011-2014 Związek Powiatowo – Gminny Twierdzy Przemyśl rozpoczął pierwsze prace rewaloryzacyjne w zakresie udostępnienia przemyskiej twierdzy na cele turystyki kulturowej w oparciu o fundusze Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007-2013. Projekt objął około 20% terenów i obiektów zespołu fortecznego. Projekt o nazwie: „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej" był pionierską w skali kraju inwestycją dotyczącą przystosowania krajobrazu warownego dla celów turystycznych i poznawczych. Prace przeprowadzone na obiektach Twierdzy Przemyśl wiązały się z się z poprawą ich stanu zachowania oraz budową tras o charakterze edukacyjnym, usytuowanych w krajobrazie warownym okolic Przemyśla. Realizacja pierwszego etapu projektu umożliwiła wpisanie Twierdzy Przemyśl na Listę Pomników Historii przez Prezydenta RP w grudniu 2018 roku.
W osiem lat po zakończeniu I etapu projektu Związek Powiatowo - Gminny Twierdzy Przemyśl przystąpił do kontynuacji prac rewaloryzacyjnych przemyskiej twierdzy w oparciu o dofinansowanie z Rządowego Funduszu Polski Ład ( 2023-2025). Przeprowadzone prace stanowią kolejny ważny etap umożliwiający aktywne zarządzanie zespołem zabytkowym objętym wpisem na Listę Pomników Historii i perspektywiczne starania o transgraniczny wpis seryjny na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Projekt objęty dofinansowaniem z Rządowego Funduszu Polski Ład został podzielony na dwa etapy i łącznie 8 zadań obejmując swoim zasięgiem siedem gmin Powiatu Przemyskiego, dziesięć obiektów objętych wpisem do rejestru zabytków oraz dwa odcinki drogi fortecznej. Prace zostały przeprowadzone w formule zaprojektuj i wybuduj. Zrealizowane zadania obejmują:
Z1 Utworzenie szlaku fortecznego łączącego obiekty Północnej Rokady Twierdzy Przemyśl od Fortu XI Duńkowiczki, przez Skansen Pola Bitwy do Fortu VIII Łętownia – oznakowanie trasy.
Z2 Prace remontowo- konserwatorskie Fortu VIII Łętownia - scalenie konserwatorskie elewacji koszar szyjowych, izolacja i adaptacja 6 komór fortecznych oraz schronu pogotowia do stanu ekspozycyjnego i do okresowego przebywania zwiedzających.
Z3 Budowa Skansenu Pola Bitwy na Północnym odcinku Twierdzy Przemyśl – udostępnienie, oznaczenie, wyeksponowane oraz odtworzenie ziemnych umocnień polowych tj. ziemianki, okopy, baterie, stanowiska strzeleckie.
Z4 Rekonstrukcja (rekompozycja) cmentarzy wojennych w Stubnie, Starzawie i Kalnikowie
Z5 Prace remontowo – konserwatorskie Bramy Fortu XV Borek wraz z rekonstrukcją stalowego sponsonu (Gmina Medyka
Z6 Remont drogi fortecznej – ul. Pasteura w Przemyślu prowadzącej m.in. do Fortu VII Prałkowce, VI Iwanowa Góra
Z7 Zagospodarowanie zespołu dworsko parkowego w Babicach, jako lokalnego centrum turystyki kulturowej
D1 Prace remontowo-konserwatorskie Fortu XI "Duńkowiczki" - “Bramy do Twierdzy Przemyśl”.
Przeprowadzone prace stworzyły kompleksowy i w pełni funkcjonalny produkt turystyczny, który w sposób trwały i odpowiedzialny przywraca Twierdzę Przemyśl do aktywnego obiegu kulturowego i turystycznego. Zakres oraz stopień skomplikowania robót realizowanych na obiektach o wysokiej wartości zabytkowej, często w stanie znacznej degradacji wymagał zastosowania zaawansowanych rozwiązań projektowych, technologicznych i konserwatorskich, a także ścisłej współpracy specjalistów wielu dziedzin.
Realizacja inwestycji stanowiła poważne wyzwanie organizacyjne i techniczne, wynikające m.in. z rozproszenia obiektów na terenie kilku gmin, konieczności zachowania autentyzmu substancji zabytkowej, prowadzenia prac w trudnych warunkach terenowych oraz pogodzenia wymogów ochrony konserwatorskiej z potrzebami współczesnego użytkownika. Pomimo tych trudności projekt zakończył się pełnym sukcesem, przynosząc wymierne i długofalowe efekty.
Dzięki przeprowadzonym pracom po raz pierwszy udostępniono zwiedzającym spójny fragment Twierdzy Przemyśl, obejmujący obiekty fortyfikacyjne, infrastrukturę komunikacyjną oraz krajobraz historycznego pola walki. Udostępnione obiekty nie funkcjonują, jako pojedyncze atrakcje, lecz jako logicznie powiązany system narracyjny, umożliwiający pełniejsze zrozumienie skali i znaczenia twierdzy, jako jednego z największych zespołów fortyfikacyjnych Europy.
Szczególne znaczenie ma realizacja prac przy Forcie XI „Duńkowiczki”, który pełni funkcję symbolicznej i funkcjonalnej „Bramy do Twierdzy Przemyśl”. Adaptacja obiektu oraz wprowadzenie unikatowej w skali kraju, scenograficzno-narracyjnej ekspozycji w historycznych kazamatach pozwoliły na nowoczesne, angażujące odbiorcę przedstawienie dziejów twierdzy. Ekspozycja ta nie tylko podnosi atrakcyjność turystyczną regionu, lecz również pełni ważną funkcję edukacyjną i tożsamościową.
Zrealizowana inwestycja znacząco wzmacnia potencjał turystyki kulturowej, militarnej i historycznej, przyczyniając się do rozwoju społeczno-gospodarczego regionu, wydłużenia sezonu turystycznego oraz budowania rozpoznawalnej marki Twierdzy Przemyśl w skali krajowej i międzynarodowej. Projekt stanowi modelowy przykład odpowiedzialnej rewaloryzacji dziedzictwa kulturowego, łączącej ochronę zabytków z ich nowoczesnym udostępnieniem.
Efekty inwestycji potwierdzają, że mimo wysokiego stopnia złożoności i wieloletniego charakteru przedsięwzięcia, konsekwentnie realizowana wizja przyniosła trwałe, mierzalne i wartościowe rezultaty, czyniąc z Twierdzy Przemyśl jeden z kluczowych punktów na mapie polskiej turystyki kulturowej oraz solidną podstawę do dalszych działań, w tym starań o wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.